Diskresjon er like viktig i ei bygd som i ein by. Det var difor tabu å vinke til ei som glodde ut or eit glas. Ho skulle ikkje sjåast – det var trass alt hennar plass.Idag er tendensen i Noreg at dei eldre blir borte frå by- og bygderommet. Mange velgjer å bli borte frå rommet fordi dei er engstelege.


Ein karakteristikk på ei typisk norsk bygd, dal eller lokalmiljø er at vindauge har auge. Gardinene beveger seg og auge ser ut. Ser på deg og trur at du ikkje ser dei. Mange som har vakse opp i ei lita bygd veit godt om dette. Nokre av oss har til og med kome på andre sida – og blitt ein av dei såg ut. Andre har berre gått på vegen, sykla og køyrd forbi – og blitt observert.
Av Nicholas H. Møllerhaug – Fotos: Ferdinando Scianna, Magnum (with kind permission) – Kulturliv 2002Grinde er nett ei slik bygd – ei lita vestlandsbygd nokre mil frå Haugesund. Ei bygd i ein langstrakt dal med elv, små lekre tun og gardsvegar. Etterkvart har det også vakse til brutale byggefelt. Grinde er eit ypparleg døme på ei slik bygd – ei bygd med auge i vindaugo. Grinde var ei bygd kor gardinene gjekk til sides når ein gjekk forbi. Vekselverknad er ein fysisk lov som kan fungere her.

Det var ei lov over dette – det var alltid auge som fylgde med. Iallfall før i tida og det var ikkje vondt meint, trur ein i dag. Som oftast var det berre hyggeleg å merke at nokon observerte. Iallfall så lenge blikket var fredsælt. Før var det mange fredsæle auge i Grinde. Synd at ein ikkje kunne høyre det som vart sagt på andre sida – bak glaset. Som profesjonelle travkommentatorar kom det nok kommentarar ettersom bygdefolket gjekk forbi. Det gjaldt berre at ein fekk augo på dei som kom ruslande forbi. Mange av dei som sat bak gardinene haldt på med handarbeid medan dei sat og venta. Ein lyd utanfrå var nok til at gardiner rørde på seg – og eit par auge kom til synes. Det var litt magisk, dette.

— Ååååå. Sigvald, ja. Der har me han att, ja. Sjå korleis han haltar! Har han ramla, eller?

(…)
— Ja, Ingvill er sein i dag. Vanlegvis plar ho gå til handelslaget i ellevetida, ja, ja.

(…)
— Sjå dei rakkarane som spring der! Kva gale er det dei gjort no, då? Typisk Smihaug-gutane å finne på ramp!

(…)
— Yngstemann til Stemnebøane skal ha bursdag i dag, ser eg. Der kjem heile klassen hans oppover vegen. Tru kva dei skal ete. Er det ikkje sju han blir?
Kommentarane frå hi sida var som usynlege monologar. Me som gjekk forbi var tema, men fekk aldri høyre dei. Replikkane var private og dei vart sagt i einsemd. Mange av dei bak gardinene sat nemleg åleine på kjøkena sine. Dei såg ut i verda frå si eiga einsemd. Der inne hadde dei varmen på og fekk selskap med dei som gjekk utanføre. Var det noko ekstra kunne ein bruke telefonen og gje beskjed til dei andre langsmed vegen. Då kunne også dei få sjå. Og eit nettverk kjem opp til overflata: gardinene som rører seg medan ein går nedover den einaste vegen i bygda. Som ein polyfoni.

Slik var det framleis fram til 1987 i Grinde: Skaut på hovudet eller oppbretta gamal flanell, litt halvlunka vatn i oppvaskkummen, halvlunka kaffi på kjelen og halvtømd kopp, ein katt som snorkar i ein krok, eit lite bord med tre stolar ikring. I dette miljøet sit ho i kjolen og forkledet sitt eller han i treskoa sine. Ofte er det blomstermønster på både gardiner, kjøkenhandklede, vegguret og kleda til ho som sit der. Dei typiske nøttebrune gamaldame-strømpene er som eit innsegl. Eller tjukke mannasokkar. Det var vanlegvis kvinner som sat og såg ut glasa – iallfall i Grinde. Berre nokre få menn såg også ut. Dette har ikkje noko med fordomar å gjere. Det var fordi det var dei som sat og strikka, hekla eller sydde ved glaset. Dei hadde teknikken i hendene: korleis dra føre gardina og reise seg på ein diskret måte. Korleis få seg eit glimt av den forbipasserande?

Diskresjon er like viktig i ei bygd som i ein by. Det var difor tabu å vinke til ei som glodde ut or eit glas. Ho skulle ikkje sjåast – det var trass alt hennar plass. Ein skulle late som om ein ikkje såg ho – det var ein regel som burde følgjast. Ho hadde jo overtaket – med sitt langstrakte nettverk av likesinna langsmed vegen. Viss ein peika på henne i glaset ville det føre skam over meg og heile familien min. Slik kunne ein iallfall lett føle det. Enkelte analytiske sjeler ville kanskje kalla dette for ‘bygdadyret’ – hemskoen som ligg over nokon som bur i ei bygd. Dette er eit fenomen som er typisk norsk – eller nordisk, påstår ein. Då kan ein umiddelbart prøve å skulde på klimaet. Det gjer at ein må vere inne store delar av året. Når sommaren kjem kan ein ikkje te seg på annan måte enn som auge i eit vinter-vindauga.

— God dag, du. Kor er det du skal då?

Deena sit på eit fortau på Malcolm X Boulevard. Den mixed races/svarte bydelen Harlem i New York City blomstrar av fargerike gevantar, musikk og masse liv. Deena gjer som sine systrer og brør i Grinde: ho ser på folka. Den store forskjellen er at ho sit utpå fortauet. Ikkje berre det: ho tok likegodt ut sofaen sin. I den djupe sofaen sit ho og røyker pipe og ser på oss som traskar på fortauet hennar. Ho preiker medan ho gjer det, nett som medsystrene i nord. Det er ein stor forskjell: ho snakkar til oss som går forbi. Naturlegvis svarar ein så høfleg ein kan på tiltale frå ei venleg eldre dame. Ein samtale på ti minuttar blir realitet: ho snakkar til ein og ein blir invitert til å preike. I Noreg er slikt sjeldan, diverre. Dei einaste som har denne – veldig viktige – funksjonen er lasaronane eller fyllikkane eller uteliggjarane våre. Dei pregar framleis nokre av bybileta våre. Dei er diverre dei einaste som framleis snakkar høgt til (og av og til med) forbipasserande. Dette er ikkje ei romantisering av eit fylliklivet – trass dette er effekten det gjev at nokon snakkar til ein storarta. Problemet er at mange er så snobbete eller engstelege at dei ikkje lar seg snakka til.

 

Eller stranda Grado like utanføre den norditalienske byen Trieste. Ein eldre muskuløs mann sit i singlet og hatt på ein strand-bar. Han supar martiniar i kveldssola. Han kom med påhengsbåten sin tidleg om morgonen og har glodd på folk i fleire timar. Særleg på kvinner som går forbi. To jenter i tjueårsalderen kjem forbi. Dei er tydeleg på veg mot stranda med bikinibaggane sine. Eit kveldsbad. Giorgio på åtti let ikkje sjansen gå frå seg. Han snakkar naturlegvis til dei:

— Hei frøknar! Kor er de i frå, då? Har ikkje sett de her på stranda før.

— Nei, det er nok riktig, signore. Me bur nemleg i utlandet og er berre heime på ferie.

— Eg har også vore i utlandet – for førti år sidan.

I staden for at jentene skular på mannen og kallar han ekling – slik er den norske regelen – let dei han få ein liten sjanse. Dei drøsar i minst ein halvtime – om USA og fortida til den gamle. Ei overlevering finn stad: frå ein generasjon til einannan. Ei overlevering av erfaringar. Er det er så mykje verre i nord – trass i at ein ynska at folk sat meir ute og snakka til andre. Faren for å fryse i hel er diverre tilstades.

Gardiner som rører på seg av seg sjølv er eit topois i Noreg: iallfall er det slik i Bygda-Noreg. Der er det mykje lettare sjå slike fenomen enn i byane. Der er det færre hus og folka som bur der kjenner ein med namn. Ein helser på dei når ein møtest på vegen – men ikkje når dei står i glaset. Gjennomskodar ein ei dame i eit glas – er det som å sjå inn i hennar intimsfære. Gardiner som rører seg er også eit teikn på liv – nett som Giorgio på den italienske stranda. Deena på fortauet i Harlem har like mykje til felles med gardinsystrene i nord.

Det er i hovudsak eldre menneske som har tid til å sitje og sjå på folkelivet. Det er dei som sit på fortaua både i Harlem, Bangalore (India) og Bagheria (Italia). Det er dei som får gardinene til å rører seg her heime. Dette vart nyleg manifestert fotografisk i den sveitsisk-italienske byen Lugano i sommar. Då viste nemleg galleriet til ein av dei store bankane der i landet – Banco Gottardo – ei merkverdig utstilling. Den sicilianske magnum-fotografen Ferdinando Scianna – hadde fått galleriet for seg sjølv. Utstillinga kalla han “Quelli di Bagheria” – “Folka i Bagheria” – ei personleg og omfattande fotoreportasje frå landsbyen Scianna vaks opp i på Sicila – Bagheria. Fotografen hadde sjølv skrive poetiske og personlege kommentarar til fotografia. Eit motiv som kjem om att og om att er desse som sit og ser på folk. Vare motiv fanga av ein stor fotokunstnar og som minnar ein på dei der heime. Alle som ser er gamle – og ein tenker at dei er med på å gje ein by eller ei bygd eit bestemt liv. Deira blikk ut i gateromma stemmer byen i ei bestemt toneart. Dette er eit aspekt som kulturetatane kringom i Noreg skulle fokusert meir på – enn alskens eldreterapeutar.

I dag er nemleg tendensen i Noreg at dei eldre blir borte frå by- og bygderommet. Dette skjer etterkvart også i andre stadar utanføre velferdsborga: mange velgjer å bli borte frå rommet fordi dei er engstelege. Ikkje berre på grunn av kulde. Media og politiske opinionsstemmer skremmer vetet av dei eldre. Og det langt meir enn kva eventuelle ranarar får til. Om ikkje så lenge er dei eldre borte frå vindaugo også og gardinene sluttar å røre på seg.

Reti di pescatori,
tende cucite,
intrecciate all’uncinetto,
ricamate,
persiane,
gelosie:
spesso era soltanto questo
il tenue diaframma
tra il dentro e il fuori,
tra il povero privato
e il teatro della strada

Fiskegarn,
heklegardiner,
fletta med heklenål,
dekorasjonar,
persienner,
sjalusigardiner,
ofte var berre dette
det tynne diafragmaet
mellom inne og ute,
mellom det fattigslege private
og teateret i gata.

– Ferdinando Scianna

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: