PAVELEG PERFORMANCE

Nicholas H. Møllerhaug, ein av våre faste frilansarar, arbeidde i 1993/94 på ein heim for døyande. Denne låg i Calcutta og blei driven av Mor Teresa. Nicholas møtte henne fleire gonger og karakteriserer henne som ei dame med stor utstråling og god humor. Dette var utgangspunktet då han sist helg drog til Roma for Dag og Tid for å observera saligkåringa av Mor Teresa.

Nicholas H. Møllerhaug
Dag og Tid 2003

CERIMONIA PER LA BEATIFICAZIONE DI MADRE TERESA DI CALCUTTA ROMA: Sist søndag. Klokka er fem om morgonen. Roma. Utanføre sentralstasjonen har rutebussane nett byrja å gå etter ei stille natt. Ein av bussane på plassen er stillferdig i ferd med å eksplodere av folk. Piazza San Pietro – Petersplassen – står det på skiltet som viser rutedestinasjon. Om bord står femten nynnande amerikanske ungdomar, eit par rumenske sigøynarar, to polske jenter, ein mann i kvit dress, ti nynnande italienske ungdomar i fancy klede, tretti maltesiske damer i sekstiårsalderen i finkjole, femten nonner i ulike drakter, ein nordmann, seks prestar med kvite kragar, fem heimlause og ein bussjåfør.

Ingen går av langs vegen. Folk kjem berre på. Gatene er mørke. Dei er framleis våte. Kvelden før regna det utan stans og det såg mørkt ut for søndagen. No er det derimot måneklårt. Den oransje rutebussen passerer elva som deler Roma i to, og susar forbi dei verdskjende monumenta alle kjenner til. Ingen bryr seg om desse. Stemninga stig for kvart kvartal. Forventing. Underleg forventing.
Pling: stoppknappen
Vi kjem til eit digert flaumopplyst monument og passasjerane byrjar å summe. Så plingar det i stoppknappen og alle går av og ut i skumringa og inn i ei enorm folkemengd som står og ventar. Klokka er halv seks og flagg vaiar i skumringa. Langt der framme kan ein skimte ein diger plass – Petersplassen i Roma. Plassen føre Peters-kyrkja der Paven bur. Mellom folkemengda og Petersplassen er det ei stor politisperring med detektorar. Det er som ein er på ein flyplass og vaktene ser morske ut. Fleire og fleire folk strøymer på, og ein er glad ein var så tidleg. Sperringa skal opne klokka halv sju. Difor bør ein vere tidleg på plass, seiest det. Italienarinnene er kjende for å ha skarpe albuar på festar paven inviterer til. Det er nemleg papal moro på Petersplassen denne søndagen. Og denne søndagen er det venta utrulege to-tre hundre tusen menneske på plassen. Mor Teresa skal nemleg saligkårast. Dei fleste som kjem ser trass i alt fredelege ut i blikket – anten er det fordi dei er stuptrøytte eller er dei berre slik.
Mauro Mazzolini på 79 år har drege frå Bologna lenger nord i Italia for å vere med på feiringa. Ein elegant eldre herremann med bakgrunn i det italienske undervisningsdepartementet. Han står i kø med sonen og barnebarna sine. Han strålar som ei sol og fortel at dottera hans i mange år har vore nonne i ordenen til Mor Teresa. Difor har han eit spesielt forhold til dama som i dag blir æra på ein måte som for protestantar verker totalt overtruisk. Ho skal bli ein del av eit hierarki på «den andre sida»: Ho skal bli saligkåra og kome nærare helgenstatusen. Mazzolini er veldig glad i Mor Teresa og seier det mange gonger. Han er også stolt av dottera som er ein del av Missionaries of Charity. Han fortel om kor hardt livet er i ordenen, at dei ikkje får eige noko i det heile tatt. Trass i det er dei lukkelege, seier han. Når han skjønar at han snakkar med ein norsk skribent, skifter han tema. Han fortel om ein tur han gjorde til Nordkapp på motorsykkel i 1952. Han legg ut om Hammerfest, Narvik, Tromsø, Ålesund, Bergen. Krigsrestane som framleis låg overalt gjorde eit solid inntrykk på han. Han fortel om BMW-en han køyrde oppover med. Han lagar vroome-lydar for kvar setning og snakkar høgt. Den store skaren av italienske pilgrimmar kring han følgjer med på kvart ord han seier og alle ler med han. Vrooom. Ingen verkar særleg skeptiske til at paven nokre timar seinare skal gjere noko som på meg verker merkeleg.

canonizzazione-beata-teresa
Mor Teresa og pistolen
Sjølv har eg møtt Mor Teresa i fleire samanhengar i 1993 og 1994. Då jobba eg som friviljug på heimen hennar for døyande i Calcutta. Det var i denne byen Mor Teresa sjølv budde og morgonane byrja me friviljuge alltid i Moderhuset der ho budde. Der var det alltid morgonmesse, så frukost med te og bananar og så henting av post frå Noreg. Motherhouse var den sikraste postadressa for utlendingar i Calcutta. Då blei ikkje posten opna. Så sant ho ikkje var på reise, var ho alltid til stades om morgonane. Etter morgonmessa helste ho på folk og gav dei velsigning. Talet på menneske som kom, var alltid enormt. Ei lita dame som rakk meg sjølv til livet. Eg arbeidde som friviljug – noko alle kan gjere. Alle heimane hennar over heile verda er opne for «vanlege folk» til å rekke fram ei hand. På heimen for døyande var me med på å vaske kroppar, halde i hender, stelle dei sjuke, vaske og desinfisere klede, syngje songar og gje mat. Ingen trong å vere kristen for å vere med her, og talet på backpackers frå «The hippietrail» var stort og hasjlukta var til tider intens. Nonnene var rause og lét alle få vere med uansett hasj, krishna eller anna. Etter nokre månadar i Calcutta fekk eg tyfus og vart svært sjuk. Då fekk eg sjølv hjelp av Mor Teresa og nonnene hennar. Ho hadde spesialavtalar med sjukehusa i Calcutta – om at dei fattige ho fann på gatene, skulle få gratis hospital. Eg fekk kome under den kategorien og blei innlagd. Før det hadde nonnene dagleg kome heim til meg og stelt meg. Eg hadde ikkje reiseforsikring. Etter sjukdomen trong eg ro og kunne ikkje lenger bu privat hjå den indiske landladyen min. Eg måtte i rekonvalesens for å kunne gå att. Då fiksa Mother – som alle kalla henne – plass i eit munkekloster. Der budde det munkar og prestar frå ordenen hennar – Missionaries of Charity. Eg fekk plass i eit anneks. Der låg eg i ein månad og samla krefter. Rørsla hennar består nemleg ikkje berre av nonner i kvite sariar med blå striper. I klosteret friskna eg til. Mother var dagleg innom i den perioden eg låg der. Det var underleg å treffe henne privat. For brørne i klosteret var det at Mother kom synonymt med at det vanka sjokolade på alle saman. Mor Teresa elska sjokolade og elska å dele det med andre. Elles hadde ho alltid vitsar på lager og ein veldig fin ironi som er eit kjenneteikn på heile rørsla hennar. Ein slags galgenhumor. Slik som då eg ein gong spurde kvifor ho hadde ein stor – ca. 30 cm lang – kross i beltet. Då tok ho opp krossen og sikta med han som med ein pistol og sa: «Because that’s my gun».
Kvifor skal då ei enkel nonne som henne, bli ein del av Pavemenasjeriet? Kvifor skulle ho som dyrka arbeidet for dei fattigaste bli ein del av eit helgenapparat? Det er spørsmål ein stiller seg når ein kjenner forventinga stige i køen. Er det ikkje ei motseiing at Mor Teresa blir hylla på Petersplassen – midt i alt glitret og pynten og barokken? Burde ein ikkje seie at det ikkje passar inn i Mor Teresa sine ideal? Og det der helgenstyret? Er ikkje det heile eit merkeleg og forelda ptolemeisk system som tilhøyrer mellomalderen? Hadde kritikarane rett når dei sa at ho kritikklaust tok imot pengar frå diktatorar? Ho hadde då møtt Baby Doc og andre diktatorar. Var ikkje ho og paven totalt utanfor ein vestleg demokratisk kontekst som aust-europearar? Båe to kom frå udemokratiske aust-europeiske statar: kongedømmet Albania (Mor Teresa forlét Albania i 1929) og det kommunistiske Polen. Kunne dei vite kva religiøse referansar vesten eigentleg trong? Dette er spørsmål som ligg over Petersplassen og speidar etter svar. Men, ikkje noko svar i dag – berre fest.

Når portane til slutt opnar og hylande sekstiårige polske og italienske damer spring mot dei beste plassane, slår tankane mot ein. Når ein sit framføre Peterskyrkja og ser det tomme podiet der paven om eit par timar skal sitje… Når ein ser dei rådyre blomster-oppsatsane, dei hundre tv-reportarane på taket, politifolka og dei raude kardinalane vrimle rundt, byrjar ein å lure. Som på fotballkampar på Brann Stadion blir mikrofonen testa: uno, due, tre, quatro, cingue: ein to tre fire fem, kremtar ein mann inn i mikrofonen paven skal snakka i. Eg kjenner framleis at det er morgonkjølig, men at sola nærmar seg ser ein på skuggane av dei digre statuane på plassen. I det solstrålane treffer fasaden på basilikaen, ser vi eit teppe flagrar i brisen. Eit stort teppe heng ned frå ein av balkongane mellom dei digre marmorsøylene – rett bak der paven kjem til å sitje. Eit teppe vove i eit sikkert ganske kostbart stoff. Det ser gamalt ut og er omtrent fem meter høgt og tre meter breitt. Midt på teppet er det eit stort felt der ein gul tekstil heng over. Sidan morgonsola skin sterkt mot teppet, kan ein nesten sjå at det er Mor Teresa sitt smil ein ser under.

 

pasolini
Pasolini og Mor Teresa
Kontrasten mellom barokkfasaden på Peterskyrkja og glimta av mor Teresa på teppet er merkeleg. Eg tenkjer på kva Mor Teresa har hatt å seie for Paven. Var det ei som ho som skulle til for at kyrkja skulle vere populær? Var Mor Teresa med på å gjere kyrkja meir human? Var ho eit skalkeskjul for ein reaksjonær politikk som for mange verkar omsynslaus – der prevensjonsspørsmålet, abortmotstanden og handteringa av homofile er nokre av ingrediensane? Har ho vore eit radikalt alibi for kyrkja? Trass i at ho delte paven sitt syn på prevensjon og abort, levde ho eit veldig radikalt liv. Ho var i 1949 rektor ved ein av dei mest luksuriøse jenteskulane i Calcutta og hadde ein respektert posisjon. Plutseleg valde ho å gå ut or nonneordenen som dreiv skulen for å byrje å arbeide for dei fattigaste. For nonner og prestar er det framleis i dag som eit skilsmål å gå ut or ein religiøs orden. Det gjorde altså Mor Teresa i 1949 med støtte frå intellektuelle jesuittar i Calcutta. Dei skjønte ho var inne på noko viktig. Då dei italienske forfattarane Pier Paolo Pasolini, Alberto Moravia og Elsa Morante loffa kring i India i 1959, møtte dei Mor Teresa. Dei var ikkje i tvil – mange år før ho vart verdskjend. Pasolini skreiv at han såg ei merkverdig godheit i den vesle albanske dama. Mor Teresa gav dei fattigaste ei stemme. I India hadde dei aldri blitt høyrde før. Det var eit beinhardt arbeid å få dette til. For dei seks tusen nonnene som har følgt føredømet hennar i Missionaries of Charity er det framleis like beinhardt. Ei nonne i ordenen hennar får ikkje eige noko. Ein får heller ikkje dyrke interessene eller hobbyane sine. Alt skal ofrast for dei fattigaste. Ein skal berre eksistere for dei fattigaste. Det er det ei gruppe Mor Teresa-nonner også gjer i Bergen. Klosteret til Mor Teresa-nonnene i Bergen blei opna i fjor og ligg sentralt til like ved rockeklubben Garage.
Uteliggjarane får kremplassar
Når folk har funne seg plassar på piazzaen, byrjar dei å syngje. Det ljomar tonar over piazzaen. Vaktar kjem ikring og ber folk skru av mobilane. Dei seier paven hatar mobilringing. 300.000 menneske og 100.000 mobilar kan bli for mykje av det gode. Plutseleg kjem ei skare uteliggjarar, loslitne fyllikar, tiggarar, folke i fillete klede inn i seksjonane med stolar. Dei er ein del av Mor Teresa-systrene sin plan med dagen på Petersplassen. Dei har insistert overfor Paven at dei fattigaste får kremplassar på Petersplassen. Det har dei fått – kremplassar like overfor presidentane og statsleiarane. Fr. Gary MC – ein av leiarane i ordenen til Mor Teresa – har vore med på å planleggje hendinga. Han fortel at natta før saligkåringa har bussar frå heile Italia køyrt heimlause til Roma. Dei skulle vere heidersgjester på dagen til Mor Teresa. Alt anna er feil, seier fader Gary. Etter messa har alle saman fått lovnad om middag i eit av dei store palassa i Vatikanet. Eg ser på andleta deira at dei gler seg. Også i folkemengda sit folk frå alle samfunnslag ved sida av einannan. Eit elegant ektepar hjelper ei gamal dame i tøflar når ho nesten fell etter å ha stått for lenge. Under stolen min har ei eldre kvinne sett alt ho eig. Ho heiter Laura og fortel at dei tre plastikkposane hennar inneheld alt ho eig. Eg anar først ikkje at ho har sett alle tinga sine under stolen min. Idet eg skal rette opp stolen, rasar posane ned og ho mumlar eit eller anna til meg. Eg snur meg og seier «sorry». Då seier ho det er greitt, og smiler. Så fortel ho kor mykje Mor Teresa har hatt å seie for henne. Ho har vore mange gonger på suppekjøkenet hennar i Roma. Laura er eigentleg rumensk, men har budd i Roma i førti år. Ho snakkar difor ein uforståeleg dialekt. Eg merker at ho under heile messa bøyer seg ned i posane sine under meg. Ho er også den første til å rope «hurra» når klokka er ti og paven blir trilla inn på podiet.
Den gullfarga pavedrakta hans får han til å verke friskare enn det han eigentleg er. Rullestolen han blir rulla inn med, er spesialdesigna som ein barokk pavestol. Han har hatten på seg. Han smiler med hovudet på skakke. Folk jublar på heile piazzaen. Laura som står bak meg, gret av glede og ropar «pave pave pave». Så blir det heilt stille. Eg er spent på om han klarar å seie noko i det heile tatt. I ei bok me har fått utdelt, står den lange liturgien. Vil han klare alt dette? Myggmikrofonen blir skrudd på og ein kan høyre korleis han pustar tungt i høgtalarane over Petersplassen. Det heile blir plutseleg humant og menneskeleg trass i det store maktapparatet, dei hemmelege ordenane, dei reaksjonære kardinalane. Det heile er sånn sett i tråd med Mor Teresa sine grunntankar. Ein skrott som Paven hadde i institusjons-Noreg blitt kalla grønsak og vore på einerom. Han slevar, og hadde blitt kalla ekkel. Som pave er han framleis aktiv og seig. Og den tunge pusten hans over Petersplassen greip oss alle – saman med messinga hans som var heilt utan konsonantar. Særleg då eg såg på statsleiarane på VIP-plassane og kardinalane i raudt, tenkte eg mitt og spurde: Kva er makt?
Eit maktmenneske?
Kritikarane av Mor Teresa meiner at også ho var eit maktmenneske og at ho hadde farleg stor påverknadskraft over andre. Nokre meiner ho kunne få folk til å bli nonne som eigentleg ikkje burde bli det. Eg veit at ho hadde enorm karisma og at det kunne vere vanskeleg å seie nei til noko ho sa. Eg var sjølv nokre gonger i den situasjonen at ho sa eg burde bli verande i Calcutta og bli ein del av ordenen hennar. At eg burde bli munk. Eg brukte som argument at eg skulle i militæret. Då sa ho at ho kunne skrive brev til statsministeren. Eg sa ho ikkje trong det. Eg tenkjer ofte på den situasjonen, og er glad eg stod på mitt. Kanskje finst det nonner blant dei ho har fått med i ordenen, som blei pressa inn i det. Eg trur den lange utdanninga for å bli nonne – seks år i total fattigdom – ikkje er til å halde ut om ein ikkje vil det skikkeleg sjølv. Mor Teresa kallar dette eit kall, og eg trur det er noko i det.
Kallet hennar i 1949 var å gjere dei siste dagane for dei døyande i Calcuttagatene verdige. På slutten av førtitalet var det stor naud i Calcutta. Folk døydde i milliontal på gatene. Framleis døyr mange folk på gatene i Calcutta og dei fleste av desse kjem på dødsheimen hennar. Mor Teresa meinte at alle burde få døy i fredelege omgjevnadar blant vener. Det var poenget med staden der eg arbeidde då eg var friviljug. Det var dette arbeidet ho vart legendarisk for. Ingen hadde gjort liknande i India før. Arbeidet hennar blei etter kort tid ei folkerørsle – og aldri var omvending av folk til kristendomen eit tema. Dei ulike dødsrituala blei dagleg utførde for dei forskjellige menneska på dødsheimen. Sjølv var eg fleire torsdagar med likbilen til brennplassen ved den store elva i Calcutta. Der vart hinduane som hadde døydd på dødsheimen, brende i tråd med hindurituala. Kritikarane meiner at Mor Teresa burde ha berga dei døyande i staden for å la dei døy i heimane sine. Ho meinte sterkt at det ikkje var hennar oppgåve. Det måtte det lækjarar og sjukesystrer til å for å gjere. Derimot klarte ho å opne mange av dei private hospitala i Calcutta for dei fattigaste. Ho gjorde at dei kunne bli innlagde utan å betale noko. Mor Teresa og nonnene skulle sjølve ta seg av lindring av smerter. Dette er eit komplisert og vanskeleg tema – nett som det med saligkåringa sist søndag. Men det ser ikkje ut til at så mange tenkjer på det når Paven går i gang med det særskilde ritualet.
Teppet på veggen
Paven byrjar ritualet med å lese opp nokre formular. Så kjem ein biskop og ein prest frå Calcutta og les opp ein tekst med ryggen til folkemassen. Dei står med andletet mot paven og fortel om Mor Teresa. Dei kjem med ei grunngjeving for kvifor ho bør bli saligkåra. Så les paven opp ord som fører henne eit hakk nærare helgenstatusen. Det heile er merkeleg og kan kanskje kallast overtru. At det er ein spesiell augneblink, skjønar ein når Paven har lese opp rituala sine og Mor Teresa sitt smilande andlet dukkar opp på det store teppet på kyrkjeveggen. Folk jublar og klappar og Petersplassen blir fylt med bengalsk klassisk musikk. Tablarytmar ljomar over plassen og til musikken blir relikviar av Mor Teresa tekne fram til Paven. Desse skal velsignast av Paven. Ei dame som seier ho er blitt mirakuløst heila av Mor Teresa, kjem opp. Ho heiter Monica Basra og er blitt kjendis i India etter dette. Ei nonne kjem med eit glas med noko raudt i hendene. Det er nokre dropar av blodet til Mor Teresa. Dette er relikviar truande skal få hjelp frå når dei oppsøkjer dei. Det skal mykje til for ikkje å innrømme at dette er overtru. Samstundes finn mange truande over heile verda tryggleik i nett slike overnaturlege detaljar. Då må ein kanskje akseptere det – iallfall no, denne søndagen på Petersplassen.

Når dei heimlause på Petersplassen byrjar å rope på Mor Teresa, merkar eg at det var ei merkeleg hending. Viss ein samanliknar denne søndagen på Petersplassen med performancekunst, er dette noko av det mest verknadsfulle eg har sett. Kombinasjonen av tre hundre tusen menneske og ei mystisk hending er verknadsfull og eg merkar suggesjonen over alt. At tilhøyrarane er rørde, er det ikkje tvil om. Toalettkøane framføre hundrevis av dei mobile dassane er fylde med salige trengande. Desse ser også ut til å vibrere. Mange av dei har fjerne blikk. Pizzarestaurantane kring Petersplassen er også prega av hendinga. Etter messa er over, blir dei fylte til trengsel av nonner, prestar og andre. Mange har vore utan mat sidan morgonotta. Det veit pizzeriaeigaren. Han og familien har i mange år halde til ved sida av. Han har gjort klar pizza i fleire dagar før Mor Teresa-performancen. Det merkar ein på pizzaen. Metrostasjonen ved Vatikanet er blitt eit hjartekammer fylt med nynnande glade menneske, og Roma kommune har bestemt at ingen treng å kjøpe metrobillett denne dagen.

Paven tek ikkje metro heim. Han snurrar rundt på Petersplassen for å helse på folkemengda og folkemengda jublar. Folk er ville etter å bli sedde. Me står langt ifrå pavemobilen og Laura med posane går opp på ein stol. Ho står som ein viss tollar i bibelsoga og speidar ut over Petersplassen. Ho spør om eg ser han. Eg seier at eg ser berre hatten hans som plogar gjennom folkemengda som ein hai-finne. Så køyrer han inn ei dør og blir borte. Folk bryt opp. Plassen blir tømd for folk. Ein kan høyre det blafre i teppet som heng på kyrkjeveggen med den smilande nonna på. Då er det på tide å ete litt pizza og ta metroen heim.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: