JAKT OG TONE

Via Moscova, Milano Sentrum, Italia. Søndagstur i Juli månad. Ein kvit Maserati Gransport. Berre ein knapp time frå Alpane.

Printed in ENO autumn 2011

Nokre sportbilar har nærast orkestrale kvalitetar. Gransport er ein dynamisk, lekker og følsomt bygd bil. I det ytre er den elevert bygd. Den ser ikkje prangande nyrik ut. Rolege former, men superharmonisk og symmetrisk. Oval. Ikkje firkanta som Maserati på åttitalet (sjølv om eg liker desse også). Innvendig er alt sentrert rundt den heilage knappen. Istaden for girspaken som dildoaktig står midt i dei fleiste bilar av i dag er det innstallert ein knapp. Det står «Sport» på denne. Kva som skjer når ein trykker denne knappen har uante konsekvensar: også når det gjeld lyden.

Først køyrer me ut på Via Moscova. Det går sakte i bytrafikken. Så på Via San Marco. Så tek me til venstre og over på piazzale Biancamano. Det er då eg merker det er noko som minner om Miles Davis. Lyrisk trompet. Det er køar. Me må gasse opp og bremse ned. Ein sit som støpt i kupeen. Bespoke passform. Det skrik følsomt i motoren når ein trør så vidt på gasspedalen. Trompeten sprekk i høgda. Når bilen står på tomgong, er det som det er muten til Miles Davis. Mykje med Maserati minner forresten om Miles Davis: passformen, det store uttrykksregisteret, følsomheita i maskineriet og den ekslusive arrogansen i rørslene. Gransport har også ryggen til publikum.

Ved via Bramante tek me til venstre og køyrer til me kjem til innkøyrslen til Autostrada dei Laghi – motorvegen som passerar dei store innsjøane ved Alpeføtene. Etter eit par kilometer på denne motorvegen er det ein bomstasjon. Ein må betale for å kome på motorveg A8. Det er først her ein kan leike litt med farten. Det er her milanesarar med sportsbilar let farten ta over. Det var lite trafikk denne morgonen. Me gassar opp og girar ved hjelp av dei store girknappane som er installert rundt rattet. Når me er oppe i 150, trykker me på knappen. Noko skjer med karroseriet. Bilen stabiliserar seg på vegen. Eit filter i eksosrøyret opner seg. Den vare trompeten i storbandet blir mangedobla med ei skrikande infernorekke av tromboner, tubaer, kornettar, trompetar. Magisk. Det hyler. Me går opp i 220 (toppfarten er 290.) Det tek berre nokre minutt så er mila opp til grensa tilbakelagt. Me gassar ned. Grensekontrollen ved Chiasso. Sveits.

Me gassar opp att. Cirka 100 kilometer før ein kan ta av motorvegen og inn på vegen mot passet. Først må ein køyre mot San Bernardino og så inn i det obskure skyhøge Nufenen-passet. Sportsknappen er nede frå førre Autostradaetappe. Gransport blir innhylla av nådelause nutar, lange skuggar og suveren autostrada.

Eit av filmhistorias mest groovy musikalske biljaktmotiv byrjer i Italia og slutter i Frankrike:

Drønn.. Drønndrønn. Pauker. Drønn. Drønndrønn…… Drønn.. Drønndrønn… Drønn. Drønndrønn…… Drønn.. Drønndrønn. Oppå dette paukemotivet to forsiktige slag i sekundet. Omatt og omatt. Eit smygande piano sjekker inn i motivet. Så går det over fire slag i sekundet. Dramatikk. Om igjen og om igjen. Paukedrønn. Drønn. Drønndrønn…… Drønn.. Drønndrønn. Etter eit halvt minutt kjem nokre virile og drønnande trombonar inn. Intensiteten er økonomisert, men auker på for kvart sekund. To trommestikker slår ein rask beat. For kvart halve minutt slår det ein høgspend elektrisk tone inn og raskt ut igjen. Ein tidleg elektronisk lyd og ein reminisens av at Morricone var elev i Darmstadt: Det er ein bånd-ekko-effekt. Kanskje av ein synth? Paukedrønn. Drønn… Drønndrønn…… Drønn… Drønndrønn. Fordobling av blåserrekkane. Større og større klang. Endå fleire blåsarar. Upresise piano. Fire slag i sekundet. Det auker på. Skralling. Mjuke trompetar og røff, rå trombone om einannan. Motivet går omatt og omatt og omatt. Auker på, drønndrønndrønn! Drønndrønn……Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønndrønndrønn! Drønndrønn…… Drønn… Drønndrønn…… Drønn… Drønndrønn. Noko som kan minne om ein sirene rører seg inn i motivet. Legge til og trekke frå. Det går over i diskant og skrikande feler og high pitch trompetar.

Komponert av Ennio Morricone til politiziottescho-filmen Revolver av Sergio Solima anno 1973. Raffinert italokrim med kidnapping, romanse og politikk implementert. Soundtracket er sublimt og passar perfekt i det me køyrer inn i Nufenenpasset, eller Passo di Novena som det heiter på italiensk. Ennio Morricone med sitt enorme følelsesregister. Anno 1973. Kanskje det beste Morricone nokon gong skreiv. Motivet ovanføre blir berre brukt nokre minutt i filmen – under ei biljakt på landsbygda i Italia ein stad. Politiet blir jaga av bandittane. Temaet slutter få minutt seinare, når dei kjem seg over grensa til Sveits eller Frankrike og køyrer inn i Alpemassivet. Neste scene er pittoresk frå eit av fjellpassa. Så er dei umerkeleg framme i Paris. På plata derimot – nyutgitt på det obskure italienske labelet Dagored i 2000 – varar låta nesten i heile tretten minutt. (Dette var ein effektiv metode Morricone ofte brukte idet han komponerte verk som kom ut på plate medan utdraga blei brukte i filmane. Og i hans tidlege periode skreiv han heile soundtrack som han sjølv hadde alle rettane til. Dermed kunne det kome ut plater som denne på Dagored. Dei har ein ganske stor Morricone-katalog.) Ei imaginær biljakt som startar på filmlerretet, men ender langt ute i Morricones fantasi.

Exit A13/A43 San Bernardino. Over på ein mindre motorveg. Nufenenpasset nærmer seg. Me køyrer på A 13 til exit Rute 30 Nufinen/ Passo della Novena. I starten ser dette greitt ut. Vegane er rette og breie. Asfalt. Sportsknappen er på og alle rørsler frå det store orkesterkompet. Herleg. Det er ganske rette vegar oppover dalen. Motoren gjev Miles-sound og ein antydning til metallisk Maria Callas når det byrjer å stige. Davis og Callas frå det indre av bilen. Går i eit moderat tempo. Rundt 130. Det er mykje trafikk og ein skal ikkje utfordre sveitsisk trafikkpoliti. Etterkvart blir vegen brattare og brattare. Ein passerar ein bom. No byrjer passet å nærme seg. Bilen går opp i trompetdiskant igjen. Det er nokre hårnålsvinger her og der, men landskapet er litt som Hardangervidda. Og det gjev god lyd med all stigninga. Først på toppen av Nufenenpasset (2478 m.o.h) ser ein kva jobb som ligg framføre Maseratien. Vegen ned på den andre sida av fjellpasset er ikkje lenger ein draum. Hundrevis av hårnålssvingar lagar ikkje musikk lenger. Eit anna tonefall kjem fram. Til og med svak oppgassing fører til ein vanvittig akselerasjon. 0–100 på fire sekund er merittet. Det er på tide å ta av knappen. La bilen rulle med motoren i fri. Det er eigentleg ganske befriande.

Toyota

Ein grå Toyota RAV 4 køyrer innover eit snølagt Ryfylke. Nord-Rogaland. Tysvær Kommune. Haugalandet. Er februar 2006. Kultursjefen i Tysvær Kommune – Ingvar Frøyland – køyrer bilen. Passasjerar er den austerrikske komponisten Georg Friedrich Haas, hans kone og eg. Haas er på veg til Borealisfestivalen i Bergen frå Stavanger. Han har hatt eit stort ynske om å få kome til fjelløya der målaren Lars Hertervig vaks opp. Øya som har blitt enigmatisk i eit av Hertervigs mest kjende måleri, «Fra Borgøya». På denne tida skreiv Haas på ein opera om målaren Lars Hertervig. Bestillinga skulle urframførast i eit av Europas staslegaste operahus – Opera de Paris. Librettoen var av Jon Fosse og handla om nettopp Hertervig. Operatittelen var Melankolia, nett som romanen Fosse baserte librettoen på. Haas hadde forlengst fått librettoen og var midt i skrivinga, men for å kome vidare i komponeringa måtte han inn i landskapet hans. Med bil. Ei biljakt innover.

Haas er kompatibel med Hertervig gjennom sine tonelandskap. Der Hertervig malar ein høg og uverkeleg blå himmel, får Haas fram noko av det same gjennom sine mikrotonale metodar. Han leiter i det uendelege mylderet av tonar som finns mellom dei svarte og kvite tangentane på pianoet. Haas skriv om myrene fylde med rotne stubbar, røter og stammar som er så kjende frå Hertervig, til eit tonespråk. Dette er landskap som ser vakre ut ved første augekast. Men så er mennesket heilt lost der. Ein blir jaga gjennom landskapet som nesten usynlege vanskapte skikkelsar.

Folka i Hertervig sine motiv er på veg bort, anten dei går i skogbotn, rir til hest eller ror på ein fjord. Dei er så vidt der. Det er så vidt dei ikkje er retusjert bort. Viska ut. Det same gjeld dei musikalske formene som Haas skriv i. Eit godt døme er ensembleverket In Vain. Eit verk som

består av ein einaste lang sats på ein time. Det byrjer seigt, langstrakt, men med utallige små individuelle rørsler i dei ulike instrumentgruppene. Så reiser det seg eit strengt midtparti med toneflater og clusters – sure flater. Dei siste tjue minuttane blir så innleia av noko som kan likne alpehorn frå Helheim, som får orkesteret til å svinge ut i det ekstreme. Denne trøkken kan igjen samanliknast med Morricones ovanføre. Medan jakta Morricone fører er utadvent, er Haas si jakt innovervendt. Nedovervendt. Ned i ei myr eller noko sånn. Ei eksistensiell biljakt. Det er som orkesteret bankar nokon opp. Sakte, med offeraktige rørsler. Eit trekkspel får gjennomgåande ei nesten solistisk rolle uten å vere solist. Til slutt er det som om heile ensemblet har blitt eit trekkspel.

Toyotaen køyrer gjennom ein av dei sjeldne dagane der Ryfylke er bada i snø og sol. Før me skal ta båten over til Borgøy – der er det ingen vegar – stoggar me ved Kvekarhuset. Dette er det einaste gudshuset som er att etter denne unike norske sekta. Ei sekt Lars Hertervig var ein del av. Ei sekt som forkynde ei tru om eit indre lys og total stillheit på sine møter. Ingen song og ingen musikk. Og ein radikal pasifisme. Denne dagen gjekk Kvekarhuset i eitt med snøen ikring. Eit lite bygg frå seint attenhundretal. Ei grunnflate på tjue-tretti kvadratmeter. Eit forsamlingsrom i første etasje og eit loft. Gravplass utanføre. Ingen kross eller andre symbol. Zen. Inntil nyleg budde det berre kvekarar ikring kvekarhuset. Den siste kvekaren gjekk bort for nokre få år siden. No var landskapet fullstendig tømd for kvekarar. Ingen folk å sjå i det heile tatt. Nesten. Når denne selsame gruppa vassar i snøen bort til huset, kan me sjå auge i nokre vindauge, men dei gleid raskt bort når ein snudde seg mot dei.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: